ΑΝΝΑ Κ. ΚΑΤΣΑΝΤΩΝΗ
«Ζούσαν και βασίλευαν κι εμάς μας φίλευαν»
Λαϊκά παραμύθια, τραγούδια και παιχνίδια στο Βελβεντό Κοζάνης
Το βιβλίο αποτελεί έκδοση του Μορφωτικού Ομίλου Βελβεντού και του ΚΕ.ΜΕΛ.ΚΑ (Κέντρο Μελετών Καπλάνογλου) σε συνεργασία με τις εκδόσεις ΠΑΤΑΚΗ.
Η συλλογή των λαϊκών παραμυθιών, των τραγουδιών και των παιχνιδιών που εμπεριέχονται στο βιβλίο, όλα γραμμένα στο βελβεντινό ιδίωμα, αποτελεί σημαντική καταγραφή της προφορικής λαϊκής παράδοσης του τόπου μας από την κυρία Άννα Κατσαντώνη, φιλόλογο και επί χρόνια υπάλληλο της Βιβλιοθήκης του ΜΟΒ.
Η συγκέντρωση του υλικού, προϊόν μακρόχρονης και εκτεταμένης επιτόπιας έρευνας, μέσα από μαγνητοφωνημένες συνεντεύξεις σημαντικού αριθμού ντόπιων αφηγητών μας έδωσε αυτό το σημαντικό έργο για τον τόπο μας. Χρονοβόρα η κάθε συνάντηση, η απομαγνητοφώνηση των κειμένων, αλλά και η επεξεργασία αυτών. Μεγάλη δυσκολία στην απομαγνητοφώνηση αποτέλεσε το τοπικό γλωσσικό ιδίωμα, το οποίο και διατηρήθηκε στην παρουσίαση των αφηγήσεων, χαρακτηριστικό γνώρισμα του κάθε τόπου και των ανθρώπων του.
Η ιδέα για τη συγγραφή αυτού του βιβλίου ανήκει στην κυρία Μαριάνθη Καπλάνογλου, επίκουρη καθηγήτρια λαογραφίας στο Πανεπιστήμιο Αιγαίου, όταν προσκλήθηκε πριν από χρόνια στο Μορφωτικό Όμιλο Βελβεντού σε μια εκδήλωση της Βιβλιοθήκης για το παραμύθι. Ενθουσιάστηκε από την πλούσια παράδοση και το ιδιαίτερο ιδίωμα του Βελβεντού και έτσι απευθύνθηκε στο Μορφωτικό Όμιλο και στην Άννα Κατσαντώνη, υπεύθυνη τότε της Βιβλιοθήκης του ΜΟΒ, προτείνοντας την έκδοση σχετικού βιβλίου.
Η Μαριάνθη Καπλάνογλου υπήρξε βασική συνεργάτης της Άννας στην επιλογή του υλικού, επεξεργασία και σχολιασμό των κειμένων.
Ηθική και οικονομική στήριξη στην προσπάθεια αυτή έδωσαν όλα τα Διοικητικά Συμβούλια από το 2007 μέχρι και σήμερα.
Επιλέχτηκε σ’ αυτό τον τόμο να παρουσιαστούν τα παραμύθια, τα παιδικά τραγούδια και παιχνίδια στο Βελβεντό για να τονιστεί ο παιδοκεντρικός χαρακτήρας του βελβεντινού λαϊκού πολιτισμού, πιο απλά η έγνοια των ανθρώπων για τα παιδιά.
Το παραμύθι, αναπόσπαστο κομμάτι της προφορικής μας παράδοσης, αποτελεί σημαντικότατη έκφραση του λαϊκού μας πολιτισμού. Έχει αξία λογοτεχνική, ιστορική αλλά και καλλιτεχνική. Για όλους μας το παραμύθι παραμένει μια γλυκιά ανάμνηση που ξεπηδά από τις μακρινές παιδικές μας μνήμες.
Τα παραμύθια γεννήθηκαν στις ώρες ξεκούρασης από τη δουλειά, στις αυλές και στα πεζούλια του καλοκαιριού, κοντά στη φωτιά του χειμώνα, στα νυχτέρια. Η απλή γλώσσα των καθημερινών ανθρώπων, τα πλούσιασυναισθήματα, ο θρίαμβος του καλού και η τιμωρία του κακού, όλα αυτά συνθέτουν την εικόνα του παραμυθιού.
Το συγκεκριμένο υλικό παρουσιάζει κάποια ιδιαιτερότητα: είτε δημιουργείται από τους μεγάλους με προορισμό τα παιδιά είτε δημιουργείται από τα ίδια τα παιδιά, μας παραδίδεται από ενηλίκους και όχι από παιδιά. Οι ενήλικοι αυτοί δεν αναπολούν απλώς τις δραστηριότητες και τις εκδηλώσεις της παιδικής τους ηλικίας από μια ασφαλή χρονική απόσταση, αλλά, σε μεγαλύτερο ή μικρότερο βαθμό, χρησιμοποιούν το υλικό αυτό στην ανατροφή των δικών τους παιδιών και εγγονιών.
Τα παιδικά τραγούδια του Βελβεντού περιλαμβάνουν πολλά είδη: νανουρίσματα, ταχταρίσματα, λαχνίσματα, προσευχές, σκωπτικά τραγούδια ή τραγούδια που συνδέονταν με ορισμένα παιχνίδια ή εργασίες (τρύγος).
Τα τραγούδια αυτά γοητεύουν και στις μέρες μας, ιδίως τα μικρότερα παιδιά, με το αστείο και παράλογο περιεχόμενό τους το οποίο δανείζεται στοιχεία από το δημοτικό τραγούδι και το παραμύθι, υπενθυμίζει πραγματικά περιστατικά, συνοψίζει τις προσδοκίες για το μέλλον κ.ά.:
«Βάζει βάζει ου λάκκους, βάζ(ει) κι του πουτάμι.
Ποιος θα του πιράσει, του πιρνά(ει) ου Γιώργους,
Με του γρίβα τ’ άλουγου μι τη χρυσή τη σέλα.»
«Ύπνε, που παίρνεις τα παιδιά, πάρε και το δικό μου.
Μικρό μικρό σου το ’δωσα, μεγάλο να το φέρεις.
Να ’ναι σαν τα ψηλά βουνά, ψηλό σαν κυπαρίσσι.
Ν’ απλώνονται οι κλώνοι του σ’ Ανατολή και Δύση.
Νάνι νάνι νάνι του, ώσπου να ’ρθει η μάνα του.»
Ταχταρίσματα:
«…Τα πιδιά μας τα καλά,
πέντι δέκα στουμ παρά.
Τ’ άλλα τα κατώτερα,
δυο κουπάνις πίτυρα.»
«Έχω γιο κι έχω χαρά, που θα γίνω πεθερά;
Έχω κόρη κι έχω ζάλη κι έχω συλλογή μεγάλη.
Έχω γιο στα γράμματα, κόρη στα σπουδάγματα.
Έχω γιο εις το σχολειό, κόρη εις τον αργαλειό.»
Διάφορα παιχνίδια όπως το «Τσιμ τσιμ, το λεπτό», «Εχς φουτιά», «Καλημέρα,
βασιλιά».
Το βιβλίο συνοδεύεται από cd με 10 τραγούδια, τραγουδισμένα από Βελβεντινές γυναίκες – αφηγήτριες των παραμυθιών, παιχνιδιών και τραγουδιών του βιβλίου.
Το βιβλίο διατίθεται και από το Μορφωτικό Όμιλο.
Κουτσοφτίκη Θ. Μαρία
